Bhavnagar

સ્વતંત્રતા પૂર્વેના યુગમાં, ‘ગોહિલવાડ’ તરીકે ઓળખાતા પ્રદેશમાં ભાવનગર સૌથી મુખ્ય અને સૌથી મોટું રજવાડું હતું.

મહારાજા ભાવસિંહજીએ ઈ.સ. ૧૭૪૩માં વડવા ગામ નજીક ભાવનગર રાજ્યની સ્થાપના કરી હતી. હિન્દુ પંચાંગ મુજબ, જે દિવસે ભાવનગરની સ્થાપના થઈ તે વૈશાખ સુદ ત્રીજનો દિવસ હતો.

પાલિતાણા અને વલ્લભીપુરના ભૂતપૂર્વ રજવાડાં હવે આ જિલ્લાનો ભાગ છે.

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના આગ્રહથી, મહારાજા શ્રી કૃષ્ણકુમારસિંહજી પોતાના રાજ્યને ભારતીય સંઘમાં વિલીન કરનારા પ્રથમ શાસક હતા.

સૂર્યવંશી વંશના ગોહિલ રાજપૂતોને મારવાડમાં ભારે સંઘર્ષનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ઈ.સ. ૧૨૬૦ની આસપાસ, તેઓ ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં આવ્યા અને ત્રણ રાજધાનીઓ સ્થાપી: સેજકપુર (હાલનું રાણપુર), ઉમરાળા અને સિહોર. સેજકપુરની સ્થાપના ઈ.સ. ૧૧૯૪માં થઈ હતી. ઈ.સ. ૧૭૨૨-૧૭૨૩ દરમિયાન, ખાંથાજી કડાણી અને પિલાજી ગાયકવાડના નેતૃત્વ હેઠળના સૈન્યે સિહોર પર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ મહારાજા ભાવસિંહજી ગોહિલે તેમને પાછા ખદેડી દીધા. આ યુદ્ધ પછી, ભાવસિંહજીને સમજાયું કે વારંવાર થતા હુમલાઓનું કારણ સિહોરનું ભૌગોલિક સ્થાન હતું. ઈ.સ. ૧૭૨૩માં, તેમણે સિહોરથી ૨૦ કિમી દૂર વડવા ગામ નજીક એક નવી રાજધાની સ્થાપી અને તેનું નામ પોતાના નામ પરથી ‘ભાવનગર’ રાખ્યું. દરિયાઈ વેપારની અપાર સંભાવનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ એક ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક સ્થળ પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વાભાવિક રીતે જ, ભાવનગર એ ભાવનગર રાજ્યની રાજધાની બની ગયું. ઈ.સ. ૧૮૦૭માં, ભાવનગર રાજ્ય બ્રિટિશ સંરક્ષિત રાજ્ય (પ્રોટેક્ટોરેટ) બન્યું.
ભાવનગરનું જૂનું શહેર કિલ્લેબંધીવાળું હતું, જેમાં અન્ય મહત્વના પ્રાદેશિક નગરો તરફ જતા દરવાજા હતા. લગભગ બે સદીઓ સુધી તે એક મુખ્ય બંદર રહ્યું, જ્યાંથી મોઝામ્બિક, ઝાંઝીબાર, સિંગાપોર અને પર્શિયન ગલ્ફ (ફારસી અખાત) સાથે વેપાર થતો હતો. ભાવસિંહજીએ એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે દરિયાઈ વેપારમાંથી મળતી આવકનો લાભ ભાવનગરને મળે; ઉલ્લેખનીય છે કે તે સમયે દરિયાઈ વેપાર પર સુરત અને ખંભાતનું વર્ચસ્વ (એકાધિકાર) હતું. સુરતનો કિલ્લો જંજીરાના સિદીઓના નિયંત્રણ હેઠળ હોવાથી, ભાવસિંહજીએ તેમની સાથે એક સમજૂતી કરી, જે અંતર્ગત ભાવનગર બંદરની આવકનો ૧.૨૫% હિસ્સો સિદીઓને આપવાનું નક્કી થયું. ૧૮૫૬માં જ્યારે અંગ્રેજોએ સુરતનો કબજો સંભાળ્યો, ત્યારે ભાવસિંહજીએ તેમની સાથે પણ આવી જ એક સમજૂતી કરી હતી. ભાવસિંહજીના શાસનકાળ દરમિયાન, ભાવનગર એક નાનકડા રજવાડામાંથી વિકસીને એક નોંધપાત્ર અને મહત્વપૂર્ણ રાજ્ય બન્યું. આ પ્રગતિ નવા પ્રદેશોના જોડાણને કારણે તેમજ દરિયાઈ વેપારમાંથી થતી આવકને આભારી હતી. ભાવસિંહજીના ઉત્તરાધિકારીઓએ પણ રાજ્ય માટે ભાવનગર બંદરના મહત્વને સમજીને, ત્યાંથી થતા દરિયાઈ વેપારને પ્રોત્સાહન આપવાનું ચાલુ રાખ્યું. ભાવસિંહજીના પૌત્ર, વખતસિંહજી ગોહિલે, કોળીઓ અને કાઠીઓની જમીનો પોતાના કબજામાં લઈને, નવાબ સાહેબ અહેમદ ખાન પાસેથી રાજુલા મેળવીને અને ઘોઘા તાલુકાને રાજ્યમાં ભેળવીને રાજ્યના પ્રદેશનો વધુ વિસ્તાર કર્યો.